Elk gezin is uniek

Omdat ieder gezin zich elke dag weer op zijn eigen manier vorm geeft, is elk gezin uniek. Voor ieder van ons is ‘het gezin’ toch altijd vooral ‘mijn gezin’. Er is dus ook niet één ‘beste’ manier of een recept om gezinstijd vorm te geven. Elk gezin speelt in op zijn samenstelling, de woonomstandigheden, de bezigheden, voorkeuren en karakters van de gezinsleden, hun onderlinge relaties… en geeft van daaruit vorm aan de gezinstijd. Die flexibiliteit en diversiteit maken juist het rijke van ‘het gezin’ als samenlevingsvorm uit.

Quality time?

Dat betekent ook dat een kwaliteitsvolle invulling van de gezinstijd helemaal niet gelijk staat met de typische ‘quality time’-activiteiten waar volwassenen gewoonlijk aan denken: speciaal vrijgemaakte ‘tijd voor elkaar’, zoals voorlezen, knutselen, naar het pretpark gaan. Stukjes tijd die los staan van de economische tijdsdruk van de werkweek en die meestal op de interesses van de kinderen gericht zijn. Toch is het realistischer om te stellen dat de kwaliteitstijd in het gezin vaker bestaat uit een hele reeks kleinere ‘kwaliteitsmomenten’. Dat blijkt onder meer uit video-observaties in gezinnen (Kremer-Sadlik & Paugh 2007). Als ouders en kinderen aandacht voor elkaar hebben, interesses delen, grapjes maken, voor elkaar zorgen… gebeurt dat vooral tijdens alledaagse, soms routineuze bezigheden. Ook wachtmomenten of huishoudelijke taken worden zo soms waardevolle tijd tussen ouders en kinderen. En die meer genuanceerde kijk op ‘quality time’ sluit goed aan bij wat kinderen vinden van kwaliteitstijd.

Uit onderzoek bij kinderen weten we immers dat de klassieke ‘quality time’ voor kinderen geen prioriteit is (Christensen 2002). Kinderen hebben geen uitdrukkelijk concept van ‘kwaliteitstijd’. Natuurlijk verwijzen zij wel eens naar typische activiteiten als ‘naar een pretpark gaan’. Maar meestal situeren kinderen kwaliteitsvolle tijd middenin de dagelijkse tijd. Hun idee van kwaliteitsvolle tijd is ook diverser: voor kinderen zijn er verschillende ‘kwaliteiten van tijd’ met de familie. Het is nu eens familiebetrokken tijd (samen dingen doen), dan weer tijd waarin ouders op de achtergrond maar bereikbaar zijn, en soms ook ‘oudervrije tijd’. Bekeken vanuit kinderen kan je kwaliteitstijd dus niet te vereenzelvigen met één soort tijd of activiteit. Kwaliteitstijd kan er zijn op allerlei mogelijke manieren en momenten.

Alle modi van gezinstijd hebben elk hun eigen waarde

Voor kinderen betekent ‘kwaliteitstijd in het gezin’ dan ook een afwisseling van verschillende modi van gezinstijd. Die afwisseling zorgt ervoor dat elk kind en elke ouder wel zijn of haar eigen voorkeuren zal kunnen terugvinden. Sommige kinderen zijn heel graag samen bij andere gezinsleden, anderen kunnen echt op hun eentje bezig zijn, velen willen liefst een combinatie van beide. Niet alleen duidelijk herkenbare gezinsmomenten als samentijd met het hele gezin en de tijd om eens met één kind apart bezig te zijn, hebben dus hun waarde. Het is ook belangrijk om voor momenten en plekken te zorgen waarin kinderen eens alleen bezig kunnen zijn of met andere kinderen onderling. De onopvallende ‘tijd samen-apart’ is in dit opzicht erg belangrijk omdat hij een stukje eigen tijd in een heel vertrouwde omgeving biedt. Het grote verschil met echt alleen thuis zijn, wat maar weinig kinderen echt graag doen, is dat de anderen er zijn om even iets te komen tonen of te komen zeggen, en gewoon omdat ze ‘er zijn’ op zich.

Rituelen en routines beschermen waardevolle tijd

Vaste rituelen en routines zorgen ervoor dat samenmomenten niet elke keer weer moeten afgesproken worden. Het zijn ankerpunten die de dag een vertrouwde structuur geven. Ze ritmeren de gezinstijd mee en geven het gezin mee zijn eigen vorm.

Zo is het eten een dagelijkse routine die de tijd in het gezin structuur geeft. Iedereen is thuisgekomen van school, werk of hobby, en de maaltijd brengt het gezin weer even samen. Dat zijn betekenisvolle momenten van samenhorigheid en van lichamelijke en emotionele zorg. Die dagelijkse kost verdient speciale bescherming. Eten ‘moet’ eigenlijk, maar door het altijd samen en op vaste tijdstippen te doen en het zo uitdrukkelijk als een samenmoment vorm te geven, krijgt het extra belang.

Gezinnen kunnen hun samentijd ook vormgeven in eigen ‘rituelen’, bijvoorbeeld een vast ‘aperitiefmoment’ om samen de werk- en schoolweek af te sluiten en het weekend in te zetten. Dergelijke rituelen hebben betekenis omdat ze het gezin expliciet ‘als familie’ samenbrengen, vaak op een heel eigen manier: niet elke familie doet het zo.

Ongeplande tijd als kwaliteitstijd

We zien gezinstijd vaak als iets schaars omdat er in de praktijk niet alleen concurrentie is van de school- en werktijd, maar ook nog eens van de vrijetijdsbestedingen van de kinderen. Die moeten ook meestal gepland worden omdat ze plaatsvinden op vaste plekken en tijdstippen. Het leuke aan de tijd in het gezin is voor kinderen juist dat er van alles kan gebeuren zonder dat er iets speciaals afgesproken of gepland moet worden. Broer of zus komt de kamer binnen en heeft een leuk idee, een ouder stelt voor om een cake te bakken of haalt plots een gezelschapsspelletje boven…

Die ongeplande leuke tijd kan overigens ook samenvallen met ‘nuttige’ tijd. Dat is heel typisch voor de familie: doelgerichte tijdsbestedingen – eten, kinderzorg, naar bed gaan, verplaatsingen – kunnen naadloos samengaan met waardevolle interacties tussen kinderen en ouders. De rit naar de sportclub kan het ogenblik zijn voor een goed gesprek, en de maaltijd is tegelijk een moment van samenhorigheid. Heel dagelijkse, soms routineuze momenten in het gezinsleven kunnen stukjes ‘kwaliteitstijd’ vormen; zelfs tijdens de afwas of het opruimen wordt er gebabbeld of worden er al eens grapjes gemaakt. Dat is een heel eigen sterkte van gezinstijd en het is goed dat dit niet wordt opzij geschoven door altijd maar weer te streven naar speciale ‘quality time’.