Het gezin is voor kinderen zonder meer de belangrijkste, meest dagelijkse en vertrouwde sociale leefomgeving. De tijd die samen doorgebracht wordt, kan heel diverse vormen hebben, die elkaar doorheen de dag vaak zullen afwisselen. We zouden daarin vier modi of verschijningswijzen kunnen onderscheiden:

• ‘samentijd’ waarbij het hele gezin iets samen doet
•  ‘tijd samen-apart’: de gezinsleden zijn thuis, zonder dat ze ook echt samen iets doen
•  ‘één-op-één-tijd’: een ouder en een kind zijn samen
• ‘oudervrije tijd’ waarin kinderen onderling samen iets doen, los van de ouders

Elk van die vier modi van gezinstijd heeft zijn eigen kwaliteit.

Samentijd

Ouders en kinderen verstaan heel diverse dingen onder ‘gezinstijd’. Maar het vaakst denken kinderen en zeker ouders aan de momenten waarop het gezin samen is en samen iets doet. En de ‘samen-activiteit’ die zij dan veruit het meest noemen, is het samen eten. Dat is, als intens sociaal moment, het prototype van gezinstijd. Bij het samen eten deel je niet alleen voedsel en tijd met elkaar: de maaltijd is ook een moment van samenhorigheid, van babbelen en plannen maken, van zorg en van opvoeding.

Dat samenmoment is te koesteren; het verdient tijd. Ouders spreken vaak over samen eten in morele termen. Ze omschrijven het als een ‘belangrijk’ of zelfs ‘heilig’ moment, en leveren behoorlijk wat inspanningen om het samen kunnen eten te verzekeren, tenminste zoveel als praktisch haalbaar is. Kinderen vinden vooral dat eten en praten onlosmakelijk verbonden zijn. Etenstijd is tijd om te babbelen, plezier te maken, elkaar te vertellen over de dag. Kinderen waarderen die wederkerigheid: het is prettig om van elkaar te weten wat iedereen heeft meegemaakt.

Ook noemen kinderen vaak gezelschapsspelletjes spelen als ‘echte’ samentijd. Het gebeurt vooral ongepland en op vraag van de kinderen, en speelt zich ook op hun terrein af: spelen. Gezelschapsspelletjes spelen is voor kinderen gezinstijd ‘pur sang’: heeft niets routineus en het valt ook niet samen met bepaalde taken (zoals die rond de maaltijd wel bestaan). Juist daarom is het zo fijn als heel het gezin meedoet en het niet louter iets van kinderen onderling blijft.

Samentijd kan overigens ook minder nadrukkelijk zijn, zoals wanneer het gezin samen tv kijkt. Ook die tijd helpt het gezin ‘als gezin’ te constitueren, zonder dat de leden echt met elkaar moeten bezig zijn.

Tijd samen-apart

Ouders en kinderen kunnen ook samen in huis zijn terwijl elk bezig is met zijn of haar eigen activiteiten, een beetje los van elkaar. De één is in de keuken bezig, de ander kijkt tv, nog iemand zit op zijn of haar kamer…

Die tijd ‘samen-apart’ passeert vaak onopgemerkt, al is hij voor kinderen wel erg herkenbaar: “ja, zo doen wij dat”. Het is net dat geruisloze, vanzelfsprekende ‘samen in huis zijn’ dat voor kinderen zo waardevol is: het geeft hen vertrouwen, want ze weten dat de anderen ‘er zijn’. Ouders of broer of zus zijn er ergens op de achtergrond en komen misschien nauwelijks in beeld, maar het is wel hun aanwezigheid die het huis tot een vertrouwde thuis maakt. Juist in die veilige context vinden kinderen hun ‘eigen’ tijd: met hun hobby bezig zijn op hun kamer, op de pc in de woonkamer bezig zijn en de wereld rond zich vergeten… Dat doen ze liever dan wanneer ze echt alleen thuis zijn, omdat die geborgenheid in dat geval toch ontbreekt.

Eén-op-één-tijd

De tijd samen-apart valt meestal weinig op en lijkt zomaar te gebeuren. Voor de tijd waarin een ouder en een kind met z’n tweeën samen zijn, ligt dat meestal anders. Die tijd is meer gemarkeerd en vooral ouders vinden dat een speciale tijd omdat ze dan alle aandacht aan één kind kunnen geven. Het is ‘opvoedingstijd’ of echte kwaliteitstijd met dat ene kind.

Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om bedrituelen. Naar bed gaan moet en is daarom vaak lastig voor kinderen: het beëindigt alle andere mogelijke invullingen van de tijd. Maar vaak is de bedtijd tegelijk een intiem en elke avond terugkerend moment van geborgenheid met vaste ritueeltjes: voorlezen, nog wat babbelen of stoeien, de dag overlopen… Heel vaak gebeurt dat dan met één ouder apart, niet zelden met de ouder die ze gedurende de dag wat minder hebben gezien.

Ook de praktische organisatie van de dag brengt een ouder en een kind soms samen, bijvoorbeeld omdat het kind naar zijn of haar hobby wordt gebracht. Routineuze activiteiten zoals onderweg zijn of winkelen kunnen dus tegelijk waardevolle tijd zijn. Als een regelmatig terugkerend momentje met papa of mama apart in de loop van de tijd toevallig is weggevallen, zullen kinderen daar vaak zelf terug naar vragen of naar zoeken: ook voor kinderen is dit een ander soort tijd dan met het hele gezin samen.

Oudervrije tijd

Anders dan hun ouders benoemen kinderen ook tijd met broers of zussen of met vrienden als ‘gezinstijd’. Veel hangt daarbij natuurlijk af van de onderlinge verhouding tussen broers en zussen: twee handen op één buik, water en vuur, of – zoals zo vaak – een mix van beide? Gezinstijd kan dus ook zijn: “spelen met mijn zussen. Of ruzie maken”.

Die ‘oudervrije tijd’ is waardevol omdat hij kinderen de ruimte geeft om hun tijd zelf vorm te geven, op hun eigen manier. Dat geldt ook voor de tijd die kinderen thuis met vrienden doorbrengen. Als vrienden komen spelen, trekken ze zich dan ook vaak terug op de eigen kamer, ook als die anders helemaal niet belangrijk voor hen is.